D’Artagnan, lo personatge istoric
Que vau passar regde viste sus l’òme, sus lo personatge...
Vadut d’ua familha de petita noblessa deu costat pairiau e d’ua noblassa mei hauta, d’ua noblessa pro recenta deu costat mairiau. Ua noblessa ligada aus Montesquiou.
Qu’ei un soldat, qu’ei capdet de familha e n’a pas d’auta ressorga que d’anar a Paris e d’entrar dins las armas dab ua letra de recomandacion (entre Gascons, entre provinciaus d’ua medisha provincia, en aquera epòca, l’òm s’ajuda). Doncas, que veng soldat.
Qu’ei un illetrat, qu’ei incapable d’escríver sense hèr cinc pecas d’ortogràfia per linha mès, aquò raí. Qu’ei coratjós, qu’a argent. Qu’a argent pushqu’ei capable de crompar cargas, e sabètz qu’en aquèra epòca, las cargas d’oficièr se crompavan, mèma se Louis XIV va ensajar de modificar un pauc aquò empr’amor que las gents las mei ricas n’èran pas forçadament las qui hornivan los oficièrs los mei bons ! Mès la tradicion volèva que, quan l’òm crompava ua carga, regde sovent, lo coronèu deu regiment ne miava aqueth regiment qu’en aparencia, qu’èra en realitat lo son adjunt qui comandava. Çaquelà n’’ei pas lo cas tau d’Artagnan : que crompa las cargas e que va a tot doç pujar los escalòts de la ierarquia militaria.
Que deveng pauc a pauc "l’òme de man" deu MAZARIN e que volerí plan qu’en tot escotar-me, e pensetz tots aus Trois mousquetaires, un libe que torni legir regularament, cada dus ans.
Que deveng donc aqueth òme de man, cargat de mission e sustot de missions regde delicatas de qui la mei famosa demòra la de l’arrèstacion deu suberintendent FOUQUET.
Louis XIV qu’ei joen, qu’estoc picat peu luxe muishat peu FOUQUET e, finalament, que cèrca autorn d’eth un òme de hisança qui poiré arrèstar FOUQUET sense èster per autant temptat per las riquèssas bèras d’aqueth darrèr. Que causeish lo d’ARTAGNAN.
Òme de man deu MAZARIN, òme de hisança deu LOUIS XIV, lo d’ARTAGNAN que deveng Governaire generau de Maastricht mès ne serà pas jamès çaquelà Marescau de França. Que serà Capitani-lòctenent deus Mosquetaris deu rei e que serà au medish temps Capitani de la petita auserèra deu rei ; que se ganharà atau tota ua seria de títols ; que hè partida deus "gentilshommes" qui rondèjan autorn deu poder.
Lo d’ARTAGNAN qu’a esposat ua hemna rica de qui se separarà après mès lo Louis XIV qu’ei lo pairin deus sons dus hilhs. Qu’ei donc, d’aqueth punt de vista, un personatge importent.
Dins la familha deu d’ARTAGNAN se comptan plan un Marescau de França, mès qu’ei lo son cosin de MONTESQUIOU ; que i aurà tanben un agent secret, mès que serà lo son frair, Paul de BATZ. L’òm pòt doncas díser que tots los D’ARTAGNAN-MONTESQUIOU, que son tres en aquèra epòca, exerçan foncions importantas, lo futur Marescau de França qu’ei lo mei joen.
Per çò qui ei deu personatge istoric : un soldat qui a deishat quauquas letras. Qu’arretrobèm i a pauc de temps - que hè sonque quauques detzenats d’annadas - l’inventari de l’ostau deu d’ARTAGNAN quan demorava a Paris, au cai d’Orsay.
